بعد از انتشار قسمت سوم اين مقالات، بحث «وحي بودن يا نبودن قرآن؟» در فضاي مجازي پيش كشيده شد. لازم ميدانم پيش از هرسخني موضعام را در اين خصوص اعلام كنم و سپس ادامه بحث از زاويه اقتصاد سياسي دين را پي بگيرم.
من قرآن و به طور كلي غالب گفتههاي محمد را وحي ميدانم. مساله من نه وحي بودن يا نبودن قرآن بلكه «چگونه وحي بودن آن» است. همچنانكه در مورد خدا پرسش من نه «وجود داشتن يا نداشتن» خدا بلكه «چگونه وجود داشتن» خدا ست.
بدون ترديد خدا هست. همه دارند از خدا حرف ميزنند حتي آتئيستها. اما پرسش اصلي اين است كه خدا چگونه وجود دارد؟ آيا يك دال تهي ست يا دالي سيال؟ غالبا خدا در طول تاريخ كاركرد ايدئولوژيك داشته يعني يك اسم اعظم (دال تهي) بوده و به عنوان دال گرهگاهي، بقيه دالهاي سيال را مفصل بندي كرده است. و در اين مقام بدون اينكه خود معنايي داشته باشد به شبكه دال ها معنا داده است*. به عبارت ديگر هرگز علمي به نام خداشناسي در كار نبوده است. زيرا خدا همان اسم اعظم و ارباب-دال بوده است.
اما در مورد وحي ميتوان گفت که وحي، نوعي لحظه ناب قرائتپذيري جهان و تاريخ است كه پيش ميآيد و به سرعت ميگذرد(معناي لغوي وحي هم دقيقا همين است).
والتر بنيامين اينجا اصطلاح گويايي دارد:«اكنونِ قرائت پذيري». تفاوت وحي با گفته هاي عادي پيامبر(مثلا سخنان او در يك معامله تجاري يا با زناناش) تفاوت«لحظه ناب/ روزمرگي» است. براين اساس درباب وحي بودن سه گفتمان محمد ميتوان داوري كرد. گفتمان مكه بدون هيچ ترديدي وحي است و حاصل لحظه ناب رخدادگي. برخلاف آن، گفتمان مدينه كاملا روزمره است و اگرچه در مواقعي تظاهر به وحي بودگي ميكند اما در آن از لحظه ناب رخدادگي خبري نيست(هجرت محمد از مكه به مدينه هبوط او بود). من گفتمان مدينه را وحي نميدانم. اما پس از فتح مكه ورق برميگردد و ما رگههايي از بازگشت وحي را در گفتمان مابعد فتح مكه ميبينيم. اين هبوط و تعالي در تدوين گفتههاي محمد به دليل شي شدگي قرآن در نگاه مسلمانان ناديده انگاشته ميشود و مسلمانان قرآن را به صورت يك كليت يكپارچه و بدون حفره و شكاف ميبينند. در مقابل اين ديدگاه توتاليتر بايد گفت قرآن به عنوان يك كل يكپارچه وجود ندارد. آنچه هست گفتمان هاي محمد است كه برخي وحي و برخي سخنان روزمره اويند. عموما تاكنون تصور براين بوده كه قرآن شامل سخنان تاريخي محمد است و احاديث شامل سخنان روزمره او. اما اين پيش داوري امروزه ديگر قابل قبول نيست. قرآنِ موجود مخلوطي از سخنان تاريخي و سخنان روزمره محمد است(تاريخي يعني تاريخ ساز/بحراني/انتقادي). پارههايي از قرآن را بايد حديث نبوي محسوب كرد.
اما معيار ما براي تفكيك سخنان تاريخي محمد( يعني وحي) از سخنان روزمره او(حديث) چيست؟ فهم اين امر منوط به شناخت نزاع تاريخي و پيش تاريخ وحي است. پيش تاريخ وحي به عنوان منبع وحي عبارتست از انباشت نارضايتي جمعي يا درواقع همان ناخودآگاه قبيلهاي محمد.
محمد از وضعيت خويش و قبيلهاش(بنيهاشم) ناراضي است يا به بيان درستتر نارضايتي ناخودآگاه قبيله بنيهاشم از وضعيت و جايگاه اجتماعي خويش سالها در وجدان عمومي بنيهاشم انباشته شده وبه صورت ناخودآگاه در كنش پريشيهاي اعضاي قبيله بيرون ميزند اما تنها در درون محمد است كه به خودآگاهي ميرسد. در محمد اين آگاهي تاريخي از حالت بالقوگي به فعليت درميآيد. در لحظهاي خاص، جهان و تاريخ براي محمد شناخت پذير ميشود و اين «اكنون شناخت پذيري» همان لحظه بعثت و نزول وحي است.
اجازه بدهيد ابتدا بايد «ميدان قدرت» در مكه را توضيح بدهيم و سپس بعد گفتماني اين ميدان را در ارتباط متقابل و ديالكتيكي با بقيه ابعاد از جمله بعد مادي/مالي بررسي كنيم.
ميدان قدرت در شبه جزيره عربستان زمان محمد، مركزي دارد به نام بتكده كعبه. اين قدرت ماهيتي تجاري-مذهبي دارد. همه قبايل شبه جزيره به بتكده ميآيند، با بتهايشان زيارت ميكنند، ميپرستند، در بازار مكه تجارت و خريد و فروش ميكنند و برميگردند. ميدان قدرت در شبه جزيره، دو كانون دارد كه در يك مكان برهم منطبق شدهاند: «بازار مكه» و «دكان پردهداري كعبه» دو كانون اصلي قدرت در شبه جزيرهاند. محمد خود يك تاجر است اما از وضعيت خود و قبيلهاش ناراضي است. روزها در غار حرا فكر ميكند و با خدا راز و «نياز» ميكند. او فكر ميكند كعبه بتكده نيست بلكه ساخته ابراهيم بتشكن است. او ابراهيم را جد قبيله خود ميداند وصاحب آئيني به نام «دين حنيف» يعني دين آزادگي. زماني كه نوه محمد در روز عاشورا ميگويد: «اگر دين نداريد لااقل آزاده باشيد»، اين حركت حسين در واقع نوعي بازگشت غريزي و ناخودآگاه به آئين آبا و اجدادياش(دين حنيف) و رفتن به وراي اسلام است.
ابراهيم اسطوره قبيله بني هاشم است. محمد به مدت ده سال در غار حراء عبادت ميكند و وقعي به بتكده كعبه نمينهد و خود را پيرو آئين ابراهيم ميداند. او از بازار بتپرستي ناراضي است و رانه علت جوئياش براي اين «نارضايتي دروني»علتي بيروني مي تراشد: «بي سوادي مردم مكه». در سن چهل سالگي بالاخره اين انباشت نارضايتي به مرحله تغيير كيفي ميرسد**: او برانگيخته ميشود(مبعوث ميشود)، جهان و تاريخ قبيله برايش قرائت پذير ميشوند و او در غار حراء خواندن ميآموزد. او طي سه سال موفق ميشود قبيلهاش را به خودآگاهي رسانده و رسالتاش مورد پذيرش واقع شود. تا اينجاي كار مشكلي در كار نيست و به جز لمپن پرولتاريا(ابولهب) بقيه با او همراه شدهاند. بعد از سه سال دعوتاش را به وراي قبيله خويش توسعه ميدهد. ابتدا انكار و تحقير ميشود. اما زماني كه بتپرستان شهرهاي اطراف و حاشيه مكه را دعوت ميكند پرده داران كعبه نگران ميشوند.
بازار بتپرستي عامل رونق بازار مكه است و پردهداران كعبه (بنياميه) اجازه نميدهند مكه از رونق بيفتد. آنچه بازار بتپرستي و به تبع آن بازار مكه را سرپا نگه داشته «بي سوادي مردم مكه» است. اگر آنها سواد داشتند ديگر بت نميپرستيدند. هدف مستقيم محمد كسادكردن بازار دين است. پارهاي معتقدند او ميخواست خود و ورثهاش پردهدار بتكده كعبه باشند و درآمد آن را تصاحب كنند و توحيد، توطئه محمد و خاندان هاشم عليه خاندان اميه است. بنا بر اين فرضيه جدال بنيهاشم و بنياميه ماهيتي صرفا اقتصادي دارد. بديهي ست اين تحليلي خام و مبتذل است. اقتصاد سياسي نوين يعني اقتصاد سياسي ِ فرهنگي اينگونه ادعاها را رد ميكند. مطابق اقتصاد سياسي ِفرهنگي ابعاد گفتماني جدال بنياميه و بنيهاشم اهميتي كمتر از ابعاد اقتصادي آن ندارد بلكه در يك سطح قرار دارند. امروزه ديگر داستان زيربنا و روبنا قابل قبول نيست.
جدال اقتصادي-سياسي-فرهنگي بنياميه و بنيهاشم سابقهاي طولاني دارد ولي با محمد وارد مرحله حاد/بحراني ميشود. ما بايد اين« پيش تاريخ وحي» را ببينيم وخيال نكنيم وحي ابتدا به ساكن و بدون هيچ مقدمهاي و بدون هيچ «انباشت نارضايتي جمعي»اي (به عنوان منبع وحي) بر محمد نازل شده است.
محمد تا شب ليلةالمبيت در پناه قبيله پدري از همه خطرها محافظت شد و آسيبي به او نرسيد. نقشه قتل او درليلةالمبيت بر اساس ترس سران قريش از جنگ قبيله اي طرح شد ولي دربرابر غريزه وحي شكست خورد. نظم اقتصادي-سياسي-فرهنگي مكه عليه محمد بود. او به جز مطرودان جامعه(بردگان، مادراني كه دختر شان را زنده به گور كرده اند) و خويشان نزديك خويش نتوانست كسي را به دور خود جمع كند. بنابراين نياز به جايي در نزديكي مكه براي تبديل مكه به يك «بيرون برسازنده» دارد و يثرب بهترين مكان استقرار است به ويژه به لطف شكاف قبيلهاي «اوس/خزرج». او به اتفاق خويشاوندان و پيروان هجرت ميكند و مكه عزيزش را آن بيرون ميگذارد. اين«بيرون گذاشتن» بهترين روش براي تملك مجدد و تحت سلطه قرار دادن است. اهالي مكه خطر را تشخيص دادند و «شهرجديد» را مورد حمله قرار دادند. جنگهاي زيادي درگرفت ولي با مقاومت مهاجرين و انصار مواجه شد. «مسلمانان» شاهرگ اقتصادي مكه را قطع كردند و «بازار مكه» را با كساد مواجه كردند. مشركان مجبور شدند با عقد پيمان حديبيه، صلح را برقرار كنند. محمد مدت كمي پس از برقراري صلح به بهانه نقض پيمان به مكه حمله كرد و هدف اصلياش را متحقق كرد. او كعبه را از بتها خالي كرد و با اعلام آنجا به عنوان «خانه ابدي خدا» منسك جديدش را تثبيت كرد:حج.
او در ساختار اقتصادي-سياسي-فرهنگي موجود انقلاب ايجاد كرد. او مناسبات اقتصادي-سياسي-فرهنگي مكه را جهانشمول كرد. گفتمان موقت مدينه تلاش براي وارد كردن جهانشمولي به دين جديد به لطف شريعت موسي بود و زماني كه جهانشمولي در هيات حج ابراهيمي تثبيت شد شريعت موسي هم اهميتاش را از كف داد. حج، والايشِ بازار بتپرستي است. با برساخته شدن حج از طريق جهانشمولي دلال گونه و محو شده گفتمان موقت مدينه به يك «جهانشمولي اصيل» دست يافت: جهانشمولي ابراهيمي. مركزيت گفتمان مابعد فتح مكه چيزي به جز «حج» نيست. حج ،آن دال گرهگاهي در نظم گفتماني مابعد فتح مكه است كه نظم گفتماني بازار جديد مكه را مفصل بندي مي كند. آيه «اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي» اشاره به نعمت! حج بود.
ظاهرا در آغاز قرار نبود حج يك منبع درآمد باشد. اما بعدا اينگونه شد. امروزه رونق بازار اسلام به حج و «زيارت» بستگي دارد. اين شيوه جديد كسب درآمد مثل قارچ تكثير شد و امروزه هر مكان مذهبي در اسلام يك منبع درآمد است. در مقايسه با اسلام به عنوان سرمايه داري ديني(سرمايةاللهي)، اديان سابق مانند يهود و مسيحيت را بايد «فئوداليسم ديني» يا حتي عقب مانده تر تلقي كرد.
انقلاب محمد، يك انقلاب ساختاري در بازارمحلي مكه و جهاني سازي شرك در نقاب توحيد بود. محمدِ بازرگان بازار محلي بتپرستي را كه تا آن موقع فقط در شبه جزيره عربستان اعتبار داشت جهاني كرد. امروزه اين بازار جديد مشتريهايي از اقصي نقاط دنيا پيدا كرده است. حالا «كالاي مذهبي جديد» يعني سرويس حج به صورت جهاني عرضه و تقاضا ميشود.
محمد در شهر جديد ماند و مدينه را به كانون دوم قدرت مذهبي جديد بدل كرد. ميدان قدرت پس از فتح مكه يك بيضي است با دو كانون مكه و مدينه (بيضه اسلام). به نظر ميرسيد محمد با دوپاره كردن كانون قدرت مشركانه ميخواست دكان دين را تعطيل كند و برابري اجتماعي را برقرار كند اما آنچه ديديم تاسيس يك بازار دين فروشي تازه و كسب مشتري از اقصي نقاط جهان براي اقتصاد تك محصولي شبه جزيره عربستان و درنهايت بهره كشي ديني مضاعف بود.
..................................................
*در خصوص اصطلاحات دال سيال، دال گرهگاهي، بست و مفصل بندي به كتاب هاي تحليل گفتمان و نظريه گفتمان لاكلائو و موفه رجوع كنيد.
**«تغييرات كمي در مرحله اي خاص به تغييرات كيفي مي انجامد»هگل
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر